Oniki Yilda Oniki Kat Artis
Temmuz 2003 
KOBI'lerin damgasini vurdugu makine imalat sanayi, artik arastirmaci, teknoloji üreten ve ihracatçi bir sektör. 2002 yilinda 2 milyar 143 milyon dolar ihracat gerçeklestiren sektör toplam ihracattan %6,1 pay aldi.
Makine imalat sanayi yüksek katma deger yaratmasi ve ileri teknolojiyi kullanmasi nedeniyle tüm dünyada en çok önem verilen sektörlerin basinda geliyor. Türkiye’de ise makine imalat sanayi, gelismis ülkelerin gerisinde kalmasina ragmen hizli bir ilerleme temposunda. Son 12 yilda ihracatta 12 kat artis saglayan sektör, 2002 yilinda da ihracatini bir önceki yila göre % 22 oraninda artirdi. Istihdamda ise % 10.2’lik artis var.
Ihracattaki olumlu gelismelere karsin sektör iç pazar daralmasinin getirdigi sorunlarla karsi karsiya. Toplam satislar 2002 yilinda gerçeklesen % 33’lük artisa ragmen 2000 yilinin % 12 altinda bulunuyor.
Ithalatin sektörde yarattigi haksiz rekabet ise önemli sorunlar arasinda. Ihracatin ithalati karsilama orani 2002 sonu itibariyla % 25.9 seviyesinde.
Finansman zorluklari, dolayli vergiler, yüksek sigorta primleri ve dünya fiyatlarinin üstündeki enerji girdisi, sektörü frenleyebilecek ve sektörün daha yüksek performans göstermesini engelleyebilecek sorunlar arasinda ifade ediliyor.
Birçok ülkede oldugu gibi sektördeki imalatçilarin büyük çogunlugunu KOBI’ler olusturuyor. Firma sayisi ise 20 bin civarinda bulunuyor. Bu yapi, degisen ekonomik kosullara ve gelismelere karsi firmalarin daha esnek ve hizli cevap verebilmesini sagliyor. Diger yandan üretim sürecindeki girdi oraninin % 80-85’inin yerli olmasi, sektörün avantajini artiriyor.
Mühendislik hizmetlerinin, birçok ülkeye göre düsük maliyetli olusu, özel siparis üzerine imal edilen makine ve komple tesislerde rekabet gücünü artiran önemli bir unsur.
Türkiye’de üretilen baslica ürün gruplari ise söyle siralaniyor:
-Takim tezgahlari,
-Pompalar ve kompresörler,
-Motorlar,
-Vanalar,
-Klimalar ve sogutma makineleri,
-Insaat ve madencilikte kullanilan makineler,
-Yük kaldirma,
-Tasima ve istifleme makineleri,
-Isiticilar ve firinlar,
-Gida sanayi makineleri,
-Tarim makineleri,
-Türbinler ve turbojetler,
-Hadde ve döküm makineleri,
-Tekstil ve konfeksiyon makineleri,
-Yikama kurutma ve ütüleme makineleri
-Büro makineleri ve aksam, parçalari.
Yurt içi imalat 2002 yilinda 4 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmis bulunuyor. Bu üretimin 2.1 milyar dolarlik bölümü ihraç edilirken ayni yil ithalat miktari 8.3 milyar dolar olarak açiklaniyor. Imalattaki artisi ihracata yönlendiren sektörün en önemli pazari AB ülkeleri. Ihracat yapilan toplam ülke sayisi ise 200’e ulasmis bulunuyor. Ihracat dolayisiyla dünya ülkeleriyle rekabet eden sektör, teknolojik gelisimini de saglamak durumunda. Bu nedenle sektör Ar-Ge çalismalarina önem veriyor. 1995-2003 yillari arasinda TÜBITAK Ar-Ge desteklerinin sektörel dagilimina bakildiginda makine sektöründe gerçeklestirilen Ar-Ge çalismalarinin toplamdan % 29.1 oraninda pay aldigi görülüyor.
Sektörün baslica sorunlari Sektörün, OAIB Makine ve Aksamlari Ihracatçilari Birligi tarafindan dile getirilen, sorunlari ve önerileri ise söyle siralaniyor:
-Öncelikli sorun iç pazarda yasanan daralmadir. Toplam satislar 2002 yilindaki % 33,0 artisa ragmen, halen 2000 yilinin % 12 altindadir.
-Ithalatin haksiz rekabeti, sektöre özgü önemli bir diger sorundur. Yillarca izlenen kisa vadeli dövize yüksek getiri politikasi sonucu iç pazar tamamen ithalata bagimli hale gelmistir. Yapilan tüm yatirimlarin dis kredi ile finanse edilmesi ve kredi veren kurumlarin kendi ülke mallarinin satisini sart kosmasi sonucu makine imalatçilari yurt içinde ciddi haksizliklara ugramislardir.
- Finansman zorluklari, devletin aldigi endirek vergiler, yüksek sigorta primleri ve dünya fiyatlarinin üstünde enerji girdisi dezavantajlar arasindadir.
Sektör ne önermektedir? -Döviz Kurunun Düsük Tutulmasina son verilmesi,
-Dis Kredili Yatirimlarda Yerli Kullanim Orani Sarti Konulmasi; Özellikle gelismis ülkeler, Dis Kredili Yatirimlara % 80’e varan oranda yerli kullanim koymaktadirlar. Türkiye’de bu oran % 50 seviyesindedir. Bu oranin % 80’e yükseltilmesi gerekmektedir.
-01 Ocak 2003 tarihinde yürürlüge giren Kamu Ihale Kanununun 63. Maddesinde, Kamu Idarelerinin mal alim ihalelerinde yerli mal tekliflerine % 15’e kadar avantaj taninabilir hükmü vardir. Kanunun avantaj taninir seklinde degistirilmesi gerekmektedir.
-Kamu Ihalelerinde yerli katki orani % 70 olan makine ve teçhizata %30 oraninda avantaji verilmelidir.
-Dis Alim Ihalelerine son verilmeli tüm ihaleler uluslararasi yapilarak herkese açik olmali, ödemeler döviz bazinda yapilmalidir.
-Dünya fiyatlari ile kaynak saglanmasi, ihracatçilarimiza önemli bir rekabet avantaji saglayacaktir. Bu kapsamda: Eximbank Kredilerinin agirlikli olarak KOBI’lere yönlendirilmesi, Eximbank Kredileri limitlerinin KOBI’lerin kullanabilecegi tutarlara düsürülmesi, Eximbank Sigortasinin tüm ülkeleri kapsamasi, Eximbank’in ülke bazinda ve proje bazinda kredi vermesi, Serbest Bölgelerden yapilan ihracatin sigorta edilmesi, Dis Ticaretin Finansmani konusunda Uluslar Arasi Finansman Kuruluslari, Kalkinma ve Yatirim Bankalari ile çalisilmasi.
-Yüksek Enerji Maliyetleri : Enerji yogun olmamakla birlikte makine imalat sektörü de enflasyonun üstünde artan enerji maliyetlerinden rahatsiz olmaya baslamis ve rekabetçi avantajini zorlamaktadir.
-AR-GE mevzuati ve uygulamasi tek elde toplanmalidir. Önümüzdeki 20 yili kapsayacak Yüksek Teknoloji ve Katma Deger yaratmaya önem veren yeni bir AR-GE mevzuati uygulanmalidir.
-Kullanilmis makinelerin ithalinde CE isareti zorunlulugu getirilmelidir.
-Zorunlu uygulamaya giren CE isaretlemesi masraflari, bir çok KOBI için, altindan kalkilmasi zor maliyetler gerektirmektedir. Bu bakimdan devlet desteginin bu belgenin alinmasi öncesinde gereken danismanlik hizmetleri ile tip testi ve onay muayenesi masraflarini da kapsamasi öneriliyor.
Sektörün çikis kapisi Makine imalat sektörünün gelismesini belirleyen temel ortam Ar-Ge’dir. Türkiye’de sektör bunu geç de olsa farketmistir ama bu konuda yeterince atak degildir. Sektörün ArGe’ye odaklanmaktan baska çaresi yoktur. Bu konuyu biraz detaylandirmamiz gerekir.
ArGe yardimi nedir? Ar-Ge yardimi; arastirmaya yeni ürün üretim yöntemi ve teknolojisi gelistirmeye yönelik projelerin uluslar arasi kurallara uygun olarak; giderlerinin belirli bir oraninin karsilanmasi anlamina gelir.
Ar-Ge yardimi neleri kapsar? Yardim kapsamina projelerin; personel, seyahat, alet/teçhizat/yazilim/yayin alimlari, yurt içi Ar-Ge kuruluslarina yaptirilan isler, danismanlik/hizmet alimlari, malzeme giderleri ile patent basvuru giderleri dahildir. Desteklenmesi istenen giderlerin Ar-Ge yardimi kapsamina girip girmeyecegi TIDEB tarafindan yapilacak proje inceleme ve degerlendirme sonucunda belirlenir.
Yardimindan yararlanmak için ne yapilmali? Ar-Ge yardimindan yararlanmak için Ar-Ge Yardimi Proje Öneri Formu’nun (AGY 100) doldurularak, 4 kopya olarak TÜBITAK-Teknoloji Izleme ve Degerlendirme Baskanligi’na (TIDEB) basvurulmasi gerekmektedir. Ayrica ayni proje AB formatina uygun olarak hazirlanip AB 6. ÇP web sitesi CORDIS’te tanitilmali, diger ülkelerden gelecek partner talepleri ile birlikte degerlendirilmeli.
Hangi sektörler yararlanabilir? Sektörel bir ayrim söz konusu degildir. Temmuz 1998 tarihi itibariyla kayitlarda Birlesmis Milletler-Seri M No.4, Rev2 uluslar arasi sanayi siniflamasi standardina göre tanimli 12 ayri sektörden proje basvurusu bulunmaktadir.
Proje konusu ve süresi Proje konusunda herhangi bir kisitlama getirilmemektedir. Projenin Ar-Ge Yardimi Uygulama Esaslari içinde istenilen, Ar-Ge kategori (hedef), sonuç ve asamalarina uygun olmasi beklenmektedir. Proje süresi en çok 36 ay olabilmektedir.
Alet/teçhizat satin alimi desteklenir mi? Alet/Makine/Teçhizat/Yazilim/Donanim alimlarinin desteklenmesinde su kurallar gözetilir:
1. Gider kalemi tümüyle Ar-Ge amaçli ise tamami,
2. (*) Gider kalemi Ar-Ge projesi asamasinda ve proje bitiminde üretimde de kullanilacaksa belli bir kismi desteklenir, ancak
3. Gider kalemi yalnizca üretime yönelikse destek kapsami disinda tutulur.
(*) Gider kalemi hem Ar-Ge asamasinda hem de üretim faaliyetinde degerlendirilecekse; 5 yillik amortismana tabi oldugu varsayimi ile proje süresi oranindaki kismi desteklenir. Söz konusu alet/teçhizat alimlarinin 12 aya kadar olan projelerde % 20’si; 24 aya kadar olan projelerde % 40’i ; 36 aya kadar olan projelerde % 60’i destek kapsamina alinir. Örnegin proje kapsaminda kullanildiktan sonra üretim sürecinde de kullanilacak 2000 dolar degerinde bir bilgisayar satin alinmis olsun. Proje süresi de 20 ay olsun. Bu durumda bilgisayarin kullanim orani % 40 (%100/5 yil x 2 yil) olacagi için, desteklemeye esas harcama tutari, 2000 dolar x % 40=800 dolar olarak hesaplanir.
Yurt disindan alinacak danismanlik Yurt disindan satin alinacak danismanlik ve hizmet alimlari destekleme kapsamina alinabilmektedir. Ancak, Ar-Ge faaliyetinin tamaminin yurt içinde yapilmasi gerektiginden, önemli bir kismi yurt disinda gerçeklestirilecekse, Yardimin Türk firmalarini gelistirmeye yönelik oldugu göz önüne alinarak projenin desteklenmemesi söz konusu olabilmektedir.
Mevcut üründe uluslar arasi sertifika veya standartlara uyum için degisiklik yapilmasi Yapilan çalisma Ar-Ge yardimi kapsaminda degerlendirilebilecek bir proje altinda, proje kapsamiyla ilintilendirilerek yürütülecek bir faaliyet ise ((modifikasyon hariç) ilgili giderler destekleme kapsamina alinmaktadir.
Basvuru nereye yapilir? Ar-Ge Yardimi Uygulama Esaslari kitapçigindan edinilerek, AGY 100 formunda istenen bilgiler 4 kopya halinde hazirlanir. AGY100 formu TIDEB’in inceleme ve degerlendirmesine sunulacak “Proje Önerisi” anlamini tasimaktadir. 4 kopya halinde hazirlanan Proje Önerisi TIDEB sekreterligine posta ile gönderilebilir veya elden ulastirilabilir. “Ar-Ge Yardimi Uygulama Esaslari” proje ile ilgili basvuru ve degerlendirme dokümanlarini içeren bir kitapçiktir. TIDEB’e faksla (0-312-427 43 05) basvurarak veya internet üzerinden de ulasmak mümkün.
Iki ayri kurulus ortak Ar-Ge projesi yapiyorsa Birden fazla kurulusun ortak Ar-Ge proje önerisi tek bir dosya (AGY 100) halinde, fakat her bir kurulusun yapacagi faaliyet ve tahmini harcamalar ayri ayri düzenlenerek sunulmalidir.
Basvurulacak kuruluslar TTGV’den destek alan projeler Ar-Ge yardimindan yararlanmaya hak kazanmis sayilirlar. TTGV destekli bir proje için Ar-Ge yardimindan yararlanilmak isteniyorsa, AGY100 formlari doldurularak 2 kopya halinde TIDEB’e basvuru yapilmalidir. Proje basvurusu TIDEB’e ve TTGV’ye es zamanli olarak yapilabilir.
Destegin üst siniri nedir? Ar-Ge yardimindan yararlandirilan projelerin destek kapsamindaki giderlerinin belli bir orani karsilanmaktadir. Destek orani Büyük Isletmeler ve KOBI’ler için ayri ayri hesaplanmaktadir. Her iki durumda da destek orani en çok % 60 olabilmektedir. Alt sinir ise Büyük isletmelerde % 25, KOBI’lerde % 32’dir. Proje büyüklügü konusunda bir sinirlama getirilmemektedir. Verilen destek hibe seklindedir. Geri ödemesi yoktur.
Orta Anadolu Makine ve Aksamlari Ihracatçilari Birligi Yönetim Kurulu Baskani Sedat Silahtaroglu: Sürdürülebilir rekabet için Ar-Ge destegi sart Ülkemizden yapilan ihracat, ithalata bagimli olarak gerçeklesmektedir. Ithalatimizin yapisi incelendiginde, ithali gerçeklesen ürünlerin % 90’a yakinini ara ve yatirim mallarinin olusturdugu görülmektedir. 2003 yili Mart ayinda genel ithalat degeri 5.5 milyar dolar iken, imalat sanayi ürünleri ithalat degeri 4.1 milyar dolar seviyesinde gerçeklesmistir. Bu rakamlar ithalatimizin genel görünümü üzerine bir fikir vermektedir. 2002 yilinda makine imalat sanayinde ise 2.1 milyar dolar’lik ihracata karsilik 8.3 milyar dolar’lik ithalat gerçeklesmesi, ihracatini sürekli artiran sektörün iç pazarinin da önemli bir büyüme içinde oldugunu ve yüksek katma degerli ürün ihtiyacinin büyük oranda ithalatla karsilandigini göstermektedir.
Iç piyasa talebine daha yüksek oranda cevap verebilmek amaciyla öncelikle % 70 seviyelerinde olan kapasite kullanim oraninin artirilmasi yönünde gerekli ekonomik ortam yaratilmali, sektör sorunlari ivedilikle çözümlenmeli “Ar-Ge ve Inovasyon” çalismalarina agirlik verilmelidir. Makine imalat sanayinde ürünlerin sürekli gelistirilmesi, yeni ürünlerin tasarimi Ar-Ge faaliyetini sürekli kilmaktadir. Ar-Ge çalismalari yapilmadan sektörümüzde sürdürülebilir rekabet gücünün saglanmasi mümkün degildir.
Diger taraftan, AB komisyonu 10 yil içinde 17 milyar euro’luk Ar-Ge yardimi öngörmektedir. Ülkemiz bu yardima her yil 50 milyon euro ile katilim saglayarak, 5 yil içinde 250 milyon euro’luk bir yardim paketi olusturmasi beklenmektedir. Ülkemizde çogunlugunu KOBI ölçegindeki firmalarin olusturdugu makine imalat sanayii, gelismis ülkelerin gerisinde olmasina karsilik, çok hizli bir ilerleme içerisindedir.
Gelismis ülkelerde de makine imalat sanayinde faaliyet gösteren firmalar KOBI niteliginde olup, bu yapi degisen ekonomik kosullara hizli uyum imkani saglamaktadir. Nitekim, devlet destekleri çerçevesinde verilmekte olan Ar-Ge desteginden faydalanan firmalarin dagilimi incelendiginde, KOBI’lerin % 70 oraninda pay aldiklari görülmektedir. Ayrica, patent alabilmek amaciyla Türk Patent Enstitüsüne basvuru yapan firmalardan patent alma hakkini kazanan firmalarin % 72’sini makine imalat sanayi firmalari teskil etmektedir. Gerek bu rakamlar gerekse Ar-Ge desteklerindeki sektörel dagilim oranlari KOBI’lerimizin nasil bir atilim içerisinde oldugunun bir göstergesidir. Ancak uluslararasi pazarlarda rekabet gücümüzün artirilabilmesini teminen söz konusu desteklerin daha fazla olmasina imkan saglanmalidir.
Ar-Ge tesvik mekanizmalarinin etkin çalismadigi ve sirketlere net katkisinin ihmal edilebilir düzeyde oldugu; bir çok sirketin bilinçli bir sekilde Ar-Ge tesviklerinden bu nedenle uzak durdugu ifade edilmektedir.
Önümüzdeki yirmi yili kapsayacak sekilde yüksek teknoloji ve katma deger yaratmaya önem veren bir Ar-Ge Mevzuati sektördeki firmalar tarafindan talep edilmektedir. Makro ve mikro düzeydeki sorunlarin çözümlenmesi halinde, sektörde faaliyet gösteren firmalar rekabet gücünü artirarak, uluslar arasi pazarlarda rakipleriyle es deger konuma gelecek ve ihracatimiz istenilen noktaya ulasacaktir.
Makine Imalatçilari Birligi Genel Sekreteri Arslan Sanir Esit rekabet imkani saglanmali Makine Imalat Sanayii sektörümüz son yillarda, hemen her yil ihracatini % 20’lerin üstünde artirarak, 2002 yili sonunda 2,1 milyar dolarlik ihracat yapar hale gelmistir. 2003 yili ihracat hedefi 3 milyar dolarlik psikolojik siniri asmaktir. Bilindigi gibi, tüketiciler bazi sanayi mallarini sadece fiyati ucuz oldugu için alabildikleri halde, bir yatirim mali olan ve çogunlugu baska sanayi mallarinin imalatinda kullanilan makineler, belirli bir kalitede ve teknolojide olmadigi taktirde yatirimcilarca tercih edilmemektedir. Özellikle gelismis ülkelerde makine satabilmek için, makinenin güncel teknolojilerle uyumlu ve belirli bir kalite düzeyinde olmasi fiyattan çok daha önde gelmektedir. Ülkemiz makine imalatçilarinin en önemli pazarlarinin Avrupa Birligi ve ABD, Kanada gibi ülkeler oldugu dikkate alindiginda (yaklasik % 65’i), ülkemizde imal edilen makinelerin bu bakimdan belirli bir noktaya geldikleri görülmektedir.
Dis pazarlardaki olumlu gelismelere ragmen, Türk makine imalatçilarinin iç pazardan yeterli payi alamamalari, sektörün durumunu degerlendiren kisilerce tereddütle karsilanmaktadir. Duruma sayisal olarak baktigimizda, ülkemizde 2002 yilinda, yerli ve ithal menseli 11,2 milyar dolarlik makine satildigi anlasilmaktadir. Bu iç pazarin 8,3 milyar dolarlik kismi ithal makineden olusmaktadir. Yani % 74. Yerli olarak imal edilen 5 milyar dolarlik makinenin ise 2,1 milyar dolarlik kismi, yani % 43’ü ihraç edilmistir. Bu deger de küçümsenecek bir deger degildir.
Ancak rahatlikla ihraç edilebilen bir çok makine, yurt içinde gerekli ilgiyi görmemektedir.
Sorunun çözümü, yerli imalatçilarimizin tanitima daha çok önem vermeleri, yurt içi ve disi fuarlara daha fazla katilmalari, kamu kurum ve kuruluslarimiz ile belediyelerimizin de yerli imalatçi ile ithalatçiya, en azindan esit rekabet olanagi saglamalaridir.
Sektörde faaliyet gösteren firmalarin arastirma konusundaki faaliyetleri oldukça sinirlidir. Daha çok mevcut makinelerin gelistirilmesi çalismalari ön plandadir. Yani; Ar-Ge’nin ikinci ayagi daha aktiftir. Ancak son yillarda TTGV destekli Ar-Ge projelerine, yavas da olsa bir ilgi artisi oldugu görülmektedir. Bu ilgi daha da artabilir, ancak dosyalarin hazirlanmasi KOBI’lerimizin gözünde büyüttükleri bir konudur. Bu konuda üyelerine yardimci olmak üzere Makine Imalatçilari Birligi iki ayri kurulusla sözlesme imzalamis olup, basvuru dosyalarinin hazirlanmasi, inceleme ve degerlendirme asamasinda yardimci olunmasi ve sonuç alinmasi konusunda üyelerine hizmet sunmaktadir. Iyi bir gelisme de Gaziantep basta olma üzere bazi illerimizde, son zamanlarda makine imalatçilarinin üniversitelerle isbirligi konusunda basarili örnekleri olan çalismalar yapmalaridir. Ihracattaki hizli artisin devam etmesinin en önemli kosulu, henüz ihracata yeni yönelen firmalarin Avrupa Birligi Teknik Düzenlemelerine, bu kapsamda CE isareti konusuna artik gereken önemi vermeleridir. Ülkemiz makine imalatçilarinin tümünün veya büyük çogunlugunun, batili ülkelerdeki rakipleri ile es düzeyde teknoloji kullandiklarini söylemek mümkün degildir.
Ancak azimsanmayacak sayida kurulusumuzun, rakiplerinin teknolojik düzeyinden ve kalite seviyesinden geride olmadiklari rahatlikla söylenebilir.
Bu bir yaristir. Bugün rakiplerimizin teknolojisini yakalamak firmalari rahatlatmamali, hatta gelistirme ve yeni teknolojileri izleme konusunda daha çok tesvik etmelidir.
